Kodeks spółek handlowych przewiduje kilka sytuacji, w których skład wspólników spółki jawnej może ulec zmianie. Regulacje kodeksowe zawierają jednak szereg ograniczeń. Wspólnicy, którzy zamierzają wyjść ze spółki jawnej, poszukują zatem innych rozwiązań, które lepiej odpowiadałyby ich potrzebom. Szczególnie często w tym kontekście pojawia się pytanie o możliwość wystąpienia ze spółki jawnej na podstawie porozumienia wspólników. W artykule analizujemy, czy w świetle orzecznictwa takie rozwiązanie jest dopuszczalne i jakie ryzyka się z nim wiążą.
Sposoby wystąpienia ze spółki jawnej przewidziane w Kodeksie spółek handlowych
Zgodnie z Kodeksem spółek handlowych (KSH) zmiana składu osobowego wspólników spółki jawnej może nastąpić w przypadku:
1) wypowiedzenia umowy spółki przez wspólnika (art. 61 § 1 KSH),
2) przeniesienia przez wspólnika przysługującego mu ogółu praw i obowiązków w spółce na inną osobę (art. 10 KSH),
3) wypowiedzenia umowy spółki przez wierzyciela wspólnika (art. 62 § 2 KSH),
4) śmierci wspólnika i ewentualne wstąpienia do spółki jego spadkobierców (art. 60 KSH),
5) ogłoszenia upadłości wspólnika (art. 64 KSH),
6) wyłączenia wspólnika przez sąd na wniosek pozostałych wspólników (art. 63 § 2 KSH),
7) przystąpienia do spółki nowego wspólnika (art. 32 KSH).
Żaden przepis Kodeku spółek handlowych nie przewiduje natomiast możliwości wystąpienia ze spółki jawnej w drodze porozumienia wspólników. Jednocześnie KSH nie zawiera przepisu, który takie rozwiązanie by wprost wykluczał. W tej sytuacji powstaje pytanie, czy wystąpienie ze spółki jawnej na podstawie porozumienia wspólników może mieć oparcie w cywilistycznej zasadzie swobody umów (art. 3531 Kodeksu cywilnego). Analiza orzecznictwa pokazuje, że sądy różnie zapatrują się na tę kwestię.
Stanowisko kwestionujące możliwość wystąpienia ze spółki jawnej na podstawie porozumienia wspólników
Sąd Okręgowy w Łodzi w postanowieniu z 17 czerwca 2016 r., sygn. XIII Ga 1120/15, zakwestionował możliwość wystąpienia ze spółki jawnej na podstawie porozumienia wspólników, wskazując, że:
nie istnieje możliwość stosowania art. 3531 k.c. w celu ustalenia dopuszczalności wystąpienia wspólnika ze spółki jawnej ma mocy porozumienia wspólników, ponieważ przypadki wystąpienia wspólnika ze spółki zostały enumeratywnie uregulowane w przepisach Kodeksu spółek handlowych.
Identyczne stanowisko wspomniany Sąd zajął też w postanowieniu z 10 października 2017 r., sygn. XIII Ga 639/17.
Argumenty przeciwko dopuszczalności wystąpienia ze spółki jawnej na podstawie porozumienia wspólników
Uzasadniając swoje stanowisko, Sąd przedstawił następujące argumenty przeciwko dopuszczalności wystąpienia ze spółki jawnej na podstawie porozumienia wspólników:
1) Ograniczenie swobody stron w zakresie decydowania o składzie osobowym spółki jawnej jest ograniczeniem ustawowym
Kodeks spółek handlowych nie formułuje wprawdzie wprost zakazu wystąpienia wspólnika ze spółki jawnej za porozumieniem ze skutkiem natychmiastowym. Niemniej analiza przepisów KSH wyraźnie wskazuje na taką właśnie wolę ustawodawcy.
2) O braku możliwości wystąpienia ze spółki jawnej na podstawie porozumienia wspólników świadczy treść art. 65 KSH, który ma charakter bezwzględnie obowiązujący
Artykuł 65 § 2 KSH wskazuje dni bilansowe, na które należy sporządzić bilans, aby ustalić wartość bilansową udziału kapitałowego ustępującego wspólnika. Przepis ten odwołuje się przy tym do ściśle określonych przyczyn wystąpienia wspólnika ze spółki. Nie ma wśród nich porozumienia wspólników, ponieważ ustawodawca nie dopuszcza takiego sposobu wystąpienia wspólnika ze spółki jawnej.
3) Zastosowaniu art. 3531 k.c. sprzeciwia się natura spółki jawnej
Umowa spółki jawnej jest nie tylko stosunkiem zobowiązaniowym, ale też podstawą powołania do życia spółki jako jednostki organizacyjnej. Taka natura spółki jawnej sprzeciwia się stosowaniu art. 3531 Kodeksu cywilnego w zakresie dowolności sposobu wystąpienia wspólnika ze spółki i rozliczenia jego udziału kapitałowego.
4) Wystąpienie wspólnika ze spółki jawnej ze skutkiem natychmiastowym wpływa na sytuację wierzycieli spółki
W przypadku wystąpienia wspólnika ze spółki jawnej ze skutkiem natychmiastowym możliwość zaspokojenia wierzycieli zmniejsza się z dnia na dzień. Z majątku spółki przechodzą bowiem do majątku ustępującego wspólnika środki pieniężne równe jego udziałowi kapitałowemu. Wprawdzie wspólnik odpowiada solidarnie ze spółką za zobowiązania spółki, które powstały przed dniem jego wystąpienia, ale jest to odpowiedzialność subsydiarna. Wchodzi ona zatem w grę dopiero po wykazaniu bezskuteczności egzekucji wobec samej spółki (art. 31 KSH). Tym samym możliwość zaspokojenia się wierzyciela z majątku wspólnika odsuwa się w czasie. W praktyce dla wierzyciela może to skutkować brakiem zaspokojenia w ogóle.
Stanowisko dopuszczające możliwość wystąpienia wspólnika ze spółki jawnej na podstawie porozumienia
W późniejszych orzeczeniach Sąd Okręgowy w Łodzi zmienił swoją linię orzeczniczą. Chodzi o orzeczenia z 17 grudnia 2019 r., sygn. XIII Ga 840/19 oraz z 8 stycznia 2020 r., sygn. XIII Ga 658/19. Sąd zajął w nich następujące stanowisko:
(…) możliwość umownego wypowiedzenia udziału przez wspólnika za zgodą pozostałych wspólników, choć nie wyrażona expressis verbis w Kodeksie spółek handlowych, jest dopuszczalna zgodnie z zasadą swobody umów na podstawie art. 3531 k.c. w związku z art. 2 k.s.h.
Oba orzeczenia zapadły w sprawie spółki komandytowej, której umowa przewidywała możliwość wystąpienia wspólnika w drodze zmiany umowy spółki, z obowiązkiem spłaty wartości jego udziału. Jeden ze wspólników tej spółki pod koniec grudnia złożył oświadczenie o wystąpieniu ze spółki ze skutkiem na koniec roku. Zostało to zaakceptowane przez wszystkich pozostałych wspólników, którzy następnie dokonali zmiany umowy spółki.
Choć orzeczenia dotyczyły spółki komandytowej, przedstawione w nich argumenty odnosiły się także do możliwości wystąpienia za porozumieniem ze spółki jawnej. Wystąpienie wspólnika ze spółki komandytowej odbywa się bowiem na podstawie tych samych przepisów KSH, co wystąpienie wspólnika ze spółki jawnej.
W przypadku wystąpienia wspólnika ze spółki jawnej czy też komandytowej za porozumieniem dochodzi do świadomego porozumienia wszystkich wspólników, a ponieważ jest to rozwiązanie akceptowane przez zainteresowane strony, to brak jest podstawy prawnej do nierespektowania tej woli, zwłaszcza gdy umowa spółki (…) przewiduje wystąpienie wspólnika ze spółki w drodze zmiany umowy spółki, z obowiązkiem spłaty wartości udziału wspólnika.
Argumenty przemawiające za możliwością wystąpienia ze spółki jawnej na podstawie porozumienia wspólników
Jako argumenty przemawiające za możliwością wystąpienia ze spółki jawnej na podstawie porozumienia wspólników Sąd wskazał m.in.:
1) Dopuszczalność porozumienia na gruncie art. 9 KSH
Wystąpienie wspólnika ze spółki na mocy porozumienia zawartego za zgodą wszystkich wspólników oraz z jednoczesną zmianą umowy spółki jest dopuszczalne na gruncie art. 9 KSH.
2) Możliwość skrócenia okresu wypowiedzenia za zgodą wszystkich pozostałych wspólników
W przypadku zgodnego porozumienia wspólników dopuszczalne jest skrócenie ustawowego okresu wypowiedzenia przewidzianego w art. 61 § 1 KSH. Przepis ten dotyczy bowiem wyłącznie jednostronnego wypowiedzenia umowy przez wspólnika, a nie wystąpienia ze spółki na mocy porozumienia wszystkich wspólników. W tym ostatnim przypadku można nawet wypowiedzieć umowę spółki ze skutkiem natychmiastowym.
3) Brak naruszenia interesów pozostałych wspólników i spółki
Jeśli wszyscy wspólnicy zgadzają się na wystąpienie ze spółki jednego z nich ze skutkiem natychmiastowym, to nie dochodzi do naruszenia interesów pozostałych wspólników ani interesu samej spółki.
4) Brak zagrożenia dla interesów wierzycieli spółki
Nie ma też podstaw, aby uznać, że wystąpienie wspólnika ze spółki za porozumieniem stron godzi w interesy wierzycieli spółki. Występujący wspólnik nadal przecież odpowiada za zobowiązania spółki powstałe do chwili wystąpienia ze spółki. Utrata statusu wspólnika nie uchyla tej odpowiedzialności.
5) Dyspozytywny charakter przepisów o rozliczeniach ze wspólnikiem
Artykuł 65 KSH, który reguluje zasady rozliczeń ze wspólnikiem występującym ze spółki, ma charakter dyspozytywny. Oznacza, że wspólnicy mogą ustalić inne zasady rozliczeń, także co do wysokości kwoty wypłacanej przez spółkę byłemu wspólnikowi.
Jak widać, Sąd Okręgowy nie poprzestał na literalnej wykładni przepisów KSH, ale wziął pod uwagę potrzeby obrotu gospodarczego. To korzystne stanowisko nie oznacza jednak, że możliwość wystąpienia ze spółki w drodze porozumienia została już w orzecznictwie jednoznacznie przesądzona. W innej sprawie (dotyczącej sporu powstałego na tle rozliczeń wynikających z porozumienia zawartego w związku z wystąpieniem wspólnika ze spółki jawnej) dopuszczalność zawarcia takiego porozumienia zakwestionował bowiem Sąd Najwyższy.
Sąd Najwyższy przeciw dopuszczalności porozumienia
W wyroku z 27 maja 2021 r., sygn. I CSKP 164/21, Sąd Najwyższy (SN) stwierdził, że:
(…) sposoby wystąpienia wspólnika ze spółki zostały unormowane w art. 61 § 1, 60 w zw. z 64 § 1, 64, 62 § 2, 10, 32 i 63 § 2 k.s.h. Ustawodawca nie przewidział możliwości wystąpienia wspólnika ze spółki jawnej na podstawie porozumienia pomiędzy dotychczasowymi wspólnikami i spółką, również nie odwołał się do możliwości uregulowania takiej okoliczności w umowie spółki, jak to uczynił w art. 37 § 1 k.s.h.
SN wskazał przy tym na bezwzględnie obowiązujący charakter art. 65 § 1 KSH, dodając jednocześnie, że:
Nawet gdyby przyjąć możliwość względnie obowiązującego charakteru art. 65 § 1 k.s.h. (…) to wspólnicy musieliby uregulować wystąpienie wspólnika ze spółki na podstawie umowy pomiędzy wspólnikami i spółką w umowie spółki, określając zarówno zasadę takiego wystąpienia, jak i zasady rozliczeń ze wspólnikiem, w tym datę określenia bilansu ostatecznego, metody wyceny udziału kapitałowego, reguły wyliczenia udziału ustępującego wspólnika w zyskach i stratach oraz w zyskach i stratach ze spraw jeszcze nie zakończonych. Zastosowanie na podstawie art. 2 k.s.h. w zw. z 3531 k.c. takiej możliwości wystąpienia wspólnika nie może przekraczać granic określonych w art. 3531 k.c., a zatem strony nie mogłyby skonstruować takich postanowień, które wykluczałyby lub ograniczały roszczenia wspólnika występującego w stosunku do zasad określonych w kodeksie spółek handlowych; byłyby one sprzeczne z istotą stosunku spółki.
Ryzyko związane z wystąpieniem ze spółki jawnej na podstawie porozumienia wspólników
Decydując się na wystąpienie ze spółki jawnej na podstawie porozumienia wspólników, trzeba liczyć się z ryzykiem, że:
1) sąd rejestrowy może odmówić wpisania zmiany dokonanej w tym trybie,
2) porozumienie może zostać uznane za nieważne, jeśli sąd przyjmie, że przepisy KSH, które regulują sposoby wyjścia ze spółki jawnej i związane z tym rozliczenia, mają charakter bezwzględnie obowiązujący.
Zakwestionowanie porozumienia przez sąd może z kolei otworzyć drogę do sporów między wspólnikami. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy na podstawie porozumienia dokonano już rozliczeń finansowych lub gdy osiągnięcie porozumienia było efektem trudnych negocjacji i ustępstw.
Podsumowanie – wnioski praktyczne
W orzecznictwie prezentowane są rozbieżne poglądy na temat tego, czy można wystąpić ze spółki jawnej na podstawie porozumienia wspólników. Aktualne stanowisko Sądu Najwyższego w tym zakresie jest raczej restrykcyjne. Dlatego – o ile w danej sytuacji jest to możliwe – warto w pierwszej kolejności rozważyć skorzystanie z rozwiązań kodeksowych. Jeśli jednak wspólnikom zależy na wprowadzeniu możliwości wystąpienia ze spółki w drodze porozumienia, powinni zadbać o odpowiednie uregulowanie tej kwestii w umowie spółki. Ważne jest, aby umowa spółki określała zarówno zasadę takiego wystąpienia, jak i zasady rozliczeń z opuszczającym spółkę wspólnikiem. Warto też pamiętać, że przyjęte rozwiązania powinny być dostosowane do sytuacji konkretnej spółki – tak, aby wystąpienie wspólnika ze spółki nie sparaliżowało jej dalszego działania.
Jeżeli potrzebują Państwo pomocy prawnej w zakresie zagadnień opisanych w artykule, zapraszamy do kontaktu.
Partner w Szymała Zaremba Kancelaria Adwokatów i Radców Prawnych Sp. p. Wpisana na listę radców prawnych prowadzoną przez Okręgową Izbę Radców Prawnych we Wrocławiu. Posiada także uprawnienia doradcy podatkowego. Specjalizacje: prawo spółek i M&A, prawo kontraktów, prawo podatkowe. Zajmuje się również prowadzeniem mediacji w sporach między przedsiębiorcami.
✉ mz@szymalazaremba.pl