W spółkach osobowych, do których należy spółka komandytowa, regułą jest stałość składu osobowego wspólników. Jednak – jak w przypadku każdej reguły – także i od tej istnieją wyjątki. W praktyce, o ile spełnione są warunki określone w przepisach prawa, zmiana komandytariusza w spółce komandytowej jest możliwa. Co więcej, można ją przeprowadzić na różne sposoby. W poniższym artykule analizujemy, jakie są sposoby zmiany komandytariusza w spółce komandytowej i z jakimi formalnościami się wiążą. Wskazujemy też zalety i wady każdego z tych sposobów.
Jak zmienić komandytariusza w spółce komandytowej?
Zgodnie z Kodeksem spółek handlowych zmiana komandytariusza w spółce komandytowej może nastąpić poprzez:
1) zbycie przez komandytariusza ogółu praw i obowiązków w spółce komandytowej na rzecz innej osoby,
2) wypowiedzenie umowy spółki przez jednego z dotychczasowych komandytariuszy i przystąpienie do spółki nowego komandytariusza.
Ponadto – w oparciu o cywilistyczną zasadę swobody umów – praktyka wypracowała trzeci sposób zmiany komandytariusza. Polega on na wystąpieniu ze spółki jednego z dotychczasowych komandytariuszy na podstawie porozumienia wspólników i przystąpieniu do spółki nowego komandytariusza. Z racji tego, że wystąpienie ze spółki komandytowej na podstawie porozumienia wspólników nie wynika wprost z Kodeksu spółek handlowych, w orzecznictwie sądowym tryb ten budzi kontrowersje. Będzie o nich jeszcze mowa w dalszej części artykułu.
Zmiana komandytariusza w drodze zbycia ogółu praw i obowiązków w spółce komandytowej
Pierwszy sposób zmiany komandytariusza w spółce komandytowej polega na przeniesieniu ogółu praw i obowiązków (czyli tzw. „udziału spółkowego” lub w skrócie „OPiO”) na inną osobę.
Zmiana komandytariusza w spółce komandytowej w drodze zbycia OPiO – procedura krok po kroku
Aby zmienić komandytariusza w spółce komandytowej w drodze zbycia ogółu praw i obowiązków, trzeba wykonać następujące kroki:
Krok 1: sprawdzenie umowy spółki
Przeniesienie ogółu praw i obowiązków w spółce komandytowej na inną osobę jest możliwe pod warunkiem, że dopuszcza to umowa spółki. Jeżeli umowa spółki komandytowej na ten temat milczy lub wprost wyklucza taką możliwość, przeniesienie OPiO na inną osobę jest niedopuszczalne. W takiej sytuacji trzeba najpierw odpowiednio zmienić umowę spółki.
Krok 2: uzyskanie zgody pozostałych wspólników
Kolejnym krokiem jest uzyskanie od pozostałych wspólników zgody na zbycie OPiO. W myśl Kodeksu spółek handlowych zgoda na przeniesienie ogółu praw i obowiązków w spółce komandytowej powinna mieć formę pisemną. Umowa spółki może jednak przewidywać inne rozwiązania – np.:
1) wyłączać konieczność uzyskania zgody pozostałych wspólników,
2) wymagać wyrażenia zgody jedynie przez komplementariuszy,
3) zastrzegać wymóg wyrażania zgody w formie aktu notarialnego.
Umowę spółki trzeba zatem przejrzeć także pod tym kątem.
Krok 3: zawarcie umowy o przeniesieniu OPiO na nowego komandytariusza
Po upewnieniu się, że umowa spółki dopuszcza przeniesienie OPiO i po uzyskaniu zgody pozostałych wspólników (jeśli w danym przypadku jest wymagana), następnym krokiem jest zawarcie umowy o przeniesieniu ogółu praw i obowiązków komandytariusza na inną osobę. Jeśli spółka ma status spółki S24, można skorzystać z wzorca dostępnego w systemie S24 i podpisać umowę elektronicznie. W myśl art. 10 § 4 Kodeksu spółek handlowych należy to zrobić przy pomocy kwalifikowanego podpisu elektronicznego, podpisu zaufanego albo podpisu osobistego.
Kodeks spółek handlowych nie określa natomiast formy umowy o przeniesieniu OPiO w spółce nieposiadającej statusu spółki S24. W literaturze prawniczej można czasem spotkać się z poglądem, że konieczne jest wówczas zachowanie formy aktu notarialnego lub formy pisemnej z notarialnie poświadczonymi podpisami stron. Z doświadczeń naszej kancelarii prawnej wynika jednak, że umowę o przeniesieniu OPiO wystarczy zawrzeć w zwykłej formie pisemnej (sąd rejestrowy we Wrocławiu uwzględnił bez zastrzeżeń wniosek naszych prawników o ujawnienie w KRS zmiany komandytariusza w spółce komandytowej dokonanej na podstawie umowy zawartej w takiej formie).
Krok 4: zgłoszenie zmiany komandytariusza do KRS
O ile w umowie strony nie postanowią inaczej, ogół praw i obowiązków przechodzi na nabywcę już z chwilą jej zawarcia. Wpis nowego komandytariusza do KRS ma znaczenie jedynie informacyjne (jest to tzw. wpis deklaratoryjny).
Zmiana komandytariusza w spółce komandytowej poprzez zbycie OPiO – jakie ma skutki?
W wyniku zawarcia umowy o przeniesieniu ogółu praw i obowiązków w spółce komandytowej na nabywcę przechodzi zespół praw i obowiązków w zakresie, jaki przysługuje zbywcy w momencie dokonania czynności przeniesienia. Jak sama nazwa wskazuje, ten „ogół” obejmuje wszystkie prawa przysługujące zbywającemu (np. prawo udziału w zyskach spółki, prawo kontroli ksiąg i dokumentów spółki) oraz wszystkie obowiązki (np. udział w stratach, obowiązek powstrzymania się od działalności konkurencyjnej). Komandytariusz nie może „rozdzielić” i zbyć osobno poszczególnych praw i obowiązków, ponieważ – co do zasady – OPiO ma charakter nierozszczepialny. Wyjątek od zasady nierozszczepialności OPiO przewiduje art. 122 Kodeksu spółek handlowych. Zgodnie z tym przepisem zbycie ogółu praw i obowiązków komandytariusza nie skutkuje przeniesieniem na nabywcę prawa prowadzenia spraw spółki.
Zarówno dla komandytariusza zbywającego OPiO, jak i dla nabywcy istotne są skutki przeniesienia OPiO w zakresie ich odpowiedzialności. W szczególny sposób kwestię tę reguluje art. 10 § 3 Kodeksu spółek handlowych. Przepis ten wprowadza solidarną odpowiedzialność zbywcy i nabywcy OPiO za dwa rodzaje zobowiązań:
1) zobowiązania zbywcy związane z jego uczestnictwem w spółce (tzw. zobowiązania wewnątrzspółkowe) – np. zobowiązanie do pokrycia strat spółki, zobowiązanie do dokonywania określonych świadczeń na rzecz spółki, które wynikają z umowy spółki,
2) zobowiązania spółki, czyli zobowiązania, które spółka zaciągnęła wobec swoich wierzycieli – np. wynikające z umów zawartych przez spółkę z jej kontrahentami.
Co istotne, nabywca odpowiada solidarnie niezależnie od tego, czy wiedział o istnieniu określonych zobowiązań spółki lub zobowiązań zbywcy związanych z jego uczestnictwem w spółce.
Zalety i wady zmiany komandytariusza w wyniku przeniesienia OPiO
Jeśli umowa spółki przewiduje możliwość przeniesienia OPiO i nie ma konieczności dokonywania zmian w umowie spółki, zmiana komandytariusza w tym trybie wiąże się z relatywnie niedużą liczbą formalności. Co za tym idzie, można ją przeprowadzić stosunkowo szybko. Są to niewątpliwe zalety tej metody.
Dla komandytariusza zamierzającego opuścić spółkę wadą tego trybu jest natomiast konieczność znalezienia osoby, która będzie zainteresowana nabyciem OPiO. Potencjalnego nabywcę może zniechęcać perspektywa solidarnej odpowiedzialności zarówno za zobowiązania spółki, jak i za zobowiązania zbywcy, związane z jego uczestnictwem w spółce.
Wypowiedzenie umowy spółki przez jednego z dotychczasowych komandytariuszy i przystąpienie do spółki nowego komandytariusza
Kolejny sposób zmiany komandytariusza w spółce komandytowej polega na tym, że:
1) jeden z dotychczasowych komandytariuszy występuje ze spółki w drodze wypowiedzenia,
2) do spółki w charakterze komandytariusza przystępuje nowa osoba.
Dokonanie zmiany komandytariusza w tym trybie jest możliwe pod warunkiem, że w spółce jest co najmniej dwóch komandytariuszy. Jeżeli w spółce jest tylko jeden komandytariusz, czynności wskazane poniżej należałoby wykonać w innej kolejności, tj. wystąpienie ze spółki dotychczasowego komandytariusza powinno być poprzedzone przystąpieniem do niej nowego komandytariusza.
Krok 1: sprawdzenie, czy komandytariusz może wypowiedzieć umowę spółki
Zgodnie z Kodeksem spółek handlowych umowę spółki komandytowej można wypowiedzieć, jeżeli spółka została zawarta na czas nieoznaczony. W takim przypadku komandytariusz może skorzystać z ustawowego prawa wypowiedzenia, które daje mu art. 61 § 1 w zw. z art. 103 § 1 Kodeksu spółek handlowych.
Sytuacja wygląda inaczej, jeżeli spółkę zawarto na czas oznaczony. W takim przypadku wypowiedzenie jest możliwe wyłącznie wówczas, gdy przewiduje to umowa spółki. Komandytariusz, który planuje opuścić spółkę, powinien zatem dokładnie sprawdzić umowę spółki. Jeżeli w umowie spółki zawartej na czas oznaczony nie ma postanowienia dotyczącego wypowiedzenia, wyjście w tym trybie ze spółki nie będzie możliwe, chyba że wspólnicy dodadzą takie postanowienie w drodze zmiany umowy spółki.
Krok 2: złożenie oświadczenia o wypowiedzeniu umowy spółki komandytowej
Kodeks spółek handlowych wymaga, aby oświadczenie o wypowiedzeniu umowy spółki komandytowej miało formę pisemną. Za dopuszczalne uznaje się też złożenie oświadczenia w formie elektronicznej z kwalifikowanym podpisem elektronicznym.
Co do zasady, oświadczenie o wypowiedzeniu należy złożyć wspólnikowi uprawnionemu do reprezentowania spółki, czyli komplementariuszowi. Gdyby jednak z jakichś względów nie było to możliwe, oświadczenie trzeba skierować do pozostałych wspólników.
Termin wypowiedzenia
Zgodnie z Kodeksem spółek handlowych umowę spółki komandytowej można wypowiedzieć na 6 miesięcy przed końcem roku obrotowego. Oznacza to, że jeśli rok obrotowy spółki pokrywa się z rokiem kalendarzowym, wypowiedzenie należy złożyć najpóźniej 30 czerwca danego roku.
Złożenie oświadczenia o wypowiedzeniu umowy spółki nie skutkuje natychmiastową utratą przez komandytariusza statusu wspólnika. Oświadczenie – o ile zostało złożone prawidłowo, z zachowaniem 6-miesięcznego terminu – odniesienie skutek dopiero z upływem ostatniego dnia roku obrotowego.
Przykład: Rok obrotowy spółki komandytowej pokrywa się z rokiem kalendarzowym. Jeden z komandytariuszy w kwietniu 2025 roku złożył oświadczenie o wypowiedzeniu umowy spółki. W tej sytuacji okres wypowiedzenia upłynie 31 grudnia 2025 roku.
Umowa spółki może skracać wspomniany wyżej 6-miesięczny termin wypowiedzenia.
Krok 3: podjęcie decyzji o utrzymaniu spółki
Po złożeniu oświadczenia o wypowiedzeniu dalsze losy spółki zależą od postanowień umowy spółki i decyzji pozostałych wspólników. Co do zasady bowiem, wypowiedzenie umowy spółki komandytowej stanowi przyczynę jej rozwiązania. Dalsze trwanie spółki pomiędzy pozostałymi wspólnikami jest możliwe, jeżeli oni tak postanowią lub wynika to z umowy spółki. Jeśli umowa spółki nie przewiduje dalszego trwania spółki, decyzja o jej utrzymaniu musi zapaść przed upływem terminu wypowiedzenia. W przeciwnym razie komandytariusz, który wypowiedział umowę spółki, może domagać się przeprowadzenia likwidacji.
Krok 4: rozliczenia z komandytariuszem występującym ze spółki
Jeżeli pozostali wspólnicy uzgodnią, że działalność spółki ma być kontynuowana, spółka musi dokonać odpowiednich rozliczeń z opuszczającym ją komandytariuszem. W przypadku gdy umowa spółki nie reguluje zasad tych rozliczeń, należy ich dokonać zgodnie z art. 65 Kodeksu spółek handlowych.
Punktem wyjścia powinno być określenie wartości udziału kapitałowego komandytariusza. Trzeba to zrobić na podstawie osobnego bilansu, uwzględniającego wartość zbywczą majątku spółki. Jako dzień bilansowy należy przyjąć ostatni dzień roku obrotowego, w którym upłynął termin wypowiedzenia. W wyroku z dnia 8 marca 2017 r., sygn. IV CSK 264/16, Sąd Najwyższy wskazał, że:
Wartość udziału kapitałowego wspólnika ustępującego ze spółki, która kontynuuje działalność, powinna być ustalana w oparciu o aktualną wartość rzeczywiście wniesionego wkładu, a następnie powinna zostać powiększona o przypisany wspólnikowi udział w zyskach i przypadającą na tego wspólnika część majątku spółki stanowiącego nadwyżkę ponad sumę udziałów kapitałowych pozostałych wspólników. Udział kapitałowy ustępującego wspólnika może być pomniejszony o jego udział w stratach.
Zgodnie z art. 65 § 3 w zw. z art. 103 § 1 Kodeksu spółek handlowych udział kapitałowy występującego ze spółki komandytariusza powinien być wypłacony w pieniądzu. Natomiast rzeczy, które komandytariusz wniósł do spółki tylko do używania, należy mu zwrócić w naturze.
Jeśli udział kapitałowy komandytariusza, obliczony zgodnie z zasadami wskazanymi wyżej, wykazuje wartość ujemną, komandytariusz ma obowiązek wyrównać spółce przypadającą na niego brakującą wartość. Jednocześnie Kodeks spółek handlowych przewiduje, że występujący ze spółki komandytariusz nadal uczestniczy w zysku i stracie, które wynikają ze spraw jeszcze niezakończonych. Na ich prowadzenie opuszczający spółkę komandytariusz nie ma już wprawdzie wpływu, ale może żądać wyjaśnień i rachunków. Ma też prawo żądać podziału zysku i straty z końcem każdego roku obrotowego.
Krok 5: przystąpienie do spółki nowego komandytariusza
Po wystąpieniu ze spółki jednego z komandytariuszy jej skład osobowy może zostać uzupełniony poprzez przystąpienie do spółki nowego komandytariusza. Odbywa się to w trybie zmiany umowy spółki i – co do zasady – wymaga zgody wszystkich wspólników. Umowa spółki może jednak liberalizować ten wymóg.
Jak każda zmiana umowy spółki komandytowej, także zmiana obejmująca przystąpienie do spółki nowego komandytariusza wymaga formy aktu notarialnego. Zmieniając umowę spółki, należy w szczególności:
1) wskazać wkład wnoszony przez nowego komandytariusza i określić jego wartość,
2) oznaczyć kwotowo zakres odpowiedzialności nowego komandytariusza wobec wierzycieli (sumę komandytową),
3) określić udział nowego komandytariusza w zyskach i stratach spółki, jeżeli umowa spółki reguluje tę kwestię.
Krok 6: zgłoszenie do KRS zmiany w składzie wspólników spółki komandytowej
Wśród prawników dominuje pogląd, że osoba przystępująca do spółki jako komandytariusz staje się wspólnikiem już z chwilą zmiany umowy spółki. Wpis w KRS ma w tym przypadku charakter jedynie deklaratoryjny (czyli skuteczność zmiany nie zależy od dokonania wpisu). Niemniej data wpisania nowego komandytariusza do KRS ma dla niego istotne znaczenie. Zgodnie bowiem z art. 114 Kodeksu spółek handlowych:
kto przystępuje do spółki w charakterze komandytariusza, odpowiada także za zobowiązania spółki istniejące w chwili wpisania go do rejestru.
Na podstawie tego przepisu zakres odpowiedzialności komandytariusza przystępującego do spółki komandytowej jest rozszerzony pod względem czasowym. Odpowiada on bowiem nie tylko za zobowiązania, które zostaną zaciągnięte przez spółkę od momentu wpisania go do rejestru przedsiębiorców KRS, ale także za zobowiązania powstałe wcześniej i istniejące w chwili wpisu.
Jednocześnie – zgodnie z ogólną zasadą wynikającą z art. 111 Kodeksu spółek handlowych – odpowiedzialność nowego komandytariusza za zobowiązania spółki istniejące w chwili wpisania go do KRS jest ograniczona do wysokości sumy komandytowej. Dodać należy, że jest to odpowiedzialność solidarna z pozostałymi wspólnikami i ze spółką oraz subsydiarna wobec spółki.
Jakie zalety i wady ma zmiana komandytariusza w spółce komandytowej dokonana w tym trybie?
Z perspektywy komandytariusza wychodzącego ze spółki w drodze wypowiedzenia zaletą takiego rozwiązania jest brak konieczności poszukiwania osoby, która wejdzie do spółki na jego miejsce. Ponadto, z racji tego, że wypowiedzenie umowy spółki jest czynnością jednostronną, komandytariusz, który zamierza w tym trybie opuścić spółkę, nie musi uzyskiwać zgody pozostałych wspólników. Inicjatywa należy w tym przypadku wyłącznie do niego.
Natomiast wadą wyjścia ze spółki komandytowej w drodze wypowiedzenia jest czasochłonność tego trybu. Trzeba też liczyć się z ryzykiem konfliktu na tle rozliczeń będących konsekwencją wypowiedzenia umowy spółki. Niestety praktyka pokazuje, że rozliczenia związane z wyjściem ze spółki dość często są źródłem sporów, które znajdują swój finał w sądzie.
Zmiana komandytariusza w spółce komandytowej w drodze porozumienia wspólników
Alternatywą dla opisanych wyżej kodeksowych sposobów zmiany komandytariusza jest wystąpienie ze spółki jednego z komandytariuszy na mocy porozumienia wszystkich wspólników i dokonanie związanych z tym zmian w umowie spółki. W miejsce opuszczającego spółkę wspólnika do spółki może przystąpić nowy komandytariusz, co również wymaga odpowiedniej zmiany umowy spółki.
Zaletą tej metody jest stosunkowo duża elastyczność i szybkość. Skorzystanie z niej jest jednak obarczone ryzykiem. Wiąże się ono z tym, że przepisy nie przewidują wprost możliwości wyjścia wspólnika ze spółki komandytowej na mocy porozumienia. W orzecznictwie sądowym można zaś spotkać się ze stanowiskiem negującym taką możliwość. Na przykład Sąd Najwyższy w wyroku z 27 maja 2021 r., sygn. I CSKP 164/21, wskazał, że:
sposoby wystąpienia wspólnika ze spółki zostały unormowane w art. 61 § 1, 60 w zw. z 64 § 1, 64, 62 § 2, 10, 32 i 63 § 2 k.s.h. Ustawodawca nie przewidział możliwości wystąpienia wspólnika ze spółki jawnej na podstawie porozumienia pomiędzy dotychczasowymi wspólnikami i spółką, również nie odwołał się do możliwości uregulowania takiej okoliczności w umowie spółki, jak to uczynił w art. 37 § 1 k.s.h.
Nawet gdyby przyjąć możliwość względnie obowiązującego charakteru art. 65 § 1 k.s.h. (…) to wspólnicy musieliby uregulować wystąpienie wspólnika ze spółki na podstawie umowy pomiędzy wspólnikami i spółką w umowie spółki, określając zarówno zasadę takiego wystąpienia, jak i zasady rozliczeń ze wspólnikiem, w tym datę określenia bilansu ostatecznego, metody wyceny udziału kapitałowego, reguły wyliczenia udziału ustępującego wspólnika w zyskach i stratach oraz w zyskach i stratach ze spraw jeszcze nie zakończonych. Zastosowanie na podstawie art. 2 k.s.h. w zw. z 3531 k.c. takiej możliwości wystąpienia wspólnika nie może przekraczać granic określonych w art. 3531 k.c., a zatem strony nie mogłyby skonstruować takich postanowień, które wykluczałyby lub ograniczały roszczenia wspólnika występującego w stosunku do zasad określonych w kodeksie spółek handlowych; byłyby one sprzeczne z istotą stosunku spółki.
W tym wyroku Sąd Najwyższy analizował możliwość opuszczenia spółki jawnej. Jest jednak wysoce prawdopodobne, że rozstrzygnięcie byłoby takie samo, gdyby chodziło o wystąpienie za porozumieniem ze spółki komandytowej. Powołane w wyroku przepisy stosuje się bowiem odpowiednio do spółki komandytowej.
Decydując się na dokonanie zmiany komandytariusza w drodze porozumienia wspólników, trzeba liczyć się z ryzykiem, że sąd rejestrowy może odmówić wpisania zmiany dokonanej w tym trybie. Pod tym względem bezpieczniejsze są przedstawione wcześniej kodeksowe sposoby zmiany komandytariusza. Jeśli jednak wspólnicy chcieliby wprowadzić możliwość wyjścia ze spółki w drodze porozumienia, należałoby to dokładnie uregulować w umowie spółki, z uwzględnieniem wskazówek zawartych w powołanym wyżej wyroku Sądu Najwyższego. Aby zminimalizować ryzyko zakwestionowania takich postanowień, warto skonsultować się z prawnikiem specjalizującym się w obsłudze prawnej spółek.
Zmiana komandytariusza w spółce komandytowej a podatki
Poza opisanymi wyżej formalnościami, zmiana komandytariusza w spółce komandytowej wiąże się też ze skutkami podatkowymi. Różnią się one w zależności od sposobu dokonania zmiany w składzie wspólników. Na przykład zbycie ogółu praw i obowiązków w spółce komandytowej w drodze umowy sprzedaży będzie rodzić inne skutki podatkowe niż przeniesienie OPiO na podstawie umowy darowizny. Analiza skutków podatkowych planowanych działań jest zatem niezbędna, aby wybrać rozwiązanie, które w danej sytuacji będzie optymalne.
Jeżeli potrzebują Państwo doradztwa prawnego lub podatkowego w związku z planowaną zmianą komandytariusza w spółce komandytowej, zapraszamy do kontaktu z nami.
Partner w Szymała Zaremba Kancelaria Adwokatów i Radców Prawnych Sp. p. Wpisana na listę radców prawnych prowadzoną przez Okręgową Izbę Radców Prawnych we Wrocławiu. Posiada także uprawnienia doradcy podatkowego. Specjalizacje: prawo spółek i M&A, prawo kontraktów, prawo podatkowe. Zajmuje się również prowadzeniem mediacji w sporach między przedsiębiorcami.
✉ mz@szymalazaremba.pl